मागच्या वर्षी लेकीला सोबत करायची म्हणून अव्हेंजर्स एंडगेम बघायला गेले होते. पिक्चर खूप आवडला, पण कसलेच संदर्भ माहीत नव्हते. मग हळूहळू टीव्हीवर जमेल तसे एमसीयू चे सिनेमे बघणं सुरू झालं. लॉकडाऊन कृपेने मात्र जवळजवळ सगळ्या मुव्हीज पाहून झाल्या आणि बघून, सोबत थोडं नेटवर वाचून बऱ्यापैकी संगतीही लागली. थॉरबद्दल वाचताना नॉर्स मिथकांबद्दल कुतुहूल चाळवलं. तसाही मायथॉलॉजी हा विषय आवडीचा; त्या अद्भुत गोष्टी, त्यातले कधी कळणारे कधी न कळणारे गर्भितार्थ, त्यातली प्रतीकं, काही गोष्टींचा अजूनही शाबूत असलेला रेलेव्हन्स यांची नेहमीच भुरळ पडते... तर नॉर्स पुराणकथांविषयी वाचायला सुरुवात केली.
गंमत म्हणजे त्यातून एका दुसऱ्याच संदर्भातली माहिती मिळत गेली.
'लॉर्ड ऑफ द रिंग्स' या महाकादंबरीचे लेखक जे. आर. आर. टॉल्कीन यांनी त्यांच्या पुस्तकांत विश्वामित्रासारखी एक प्रतिसृष्टीच उभी केली आहे. त्यात चार युग आहेत; तिसऱ्या आणि चौथ्या युगातल्या घटनांचे वर्णन 'हॉबिट' आणि 'लॉर्ड ऑफ द रिंग्स' मध्ये आढळते, तर पहिल्या दोन युगांतल्या घटना 'द सीलमॅरिलिऑन' या तुलनेने कमी प्रसिद्ध असलेल्या पुस्तकात आहेत. 'मिडल अर्थ' असे नाव दिलेल्या या जगाच्या उत्पत्तीची रम्य कथाही यात आहे. या सगळ्यांमध्ये नॉर्स मायथॉलॉजी खूप प्रमाणात वापरली आहे हे लक्षात आलं. तेव्हा टॉल्कीन यांनी अगदीच शून्यातून नवनिर्मिती केली नसून काही ठिकाणी पौराणिक पात्र, तर कुठे जुन्या कथाच वेगळ्या वेषात मांडलेल्या पाहून थोडी खट्टू झाले. पण नंतर विचार केल्यावर जाणवलं की पूर्णपणे ओरिजिनल असे काही बहुधा नसते. तेच धागे घेऊन प्रत्येकजण वेगवेगळे वस्त्र विणतो; त्या विणकारीच्या कसबाचे कौतुकच !
अजून एक समजले की बऱ्याच संस्कृतींच्या मिथकांमध्ये साम्य आढळतं; कारण त्यांचा उगम मुळात प्रोटो इंडो युरोपियन भाषा बोलणाऱ्या मूळ समूहापासून झालेला आहे
त्यामुळं "विश्वाची उत्पत्ती होण्याआधी सगळीकडे पाणी होते आणि एक अंडे होते; एक दैवी तत्वाच्या हस्तक्षेपाने मग त्यातून विश्व निर्माण झाले", ही संकल्पना बऱ्याच ठिकाणी आढळते. या प्रक्रियेत संगीत किंवा स्वराचा सहभागही बऱ्याच ठिकाणी आहे.
ही सगळी शोधाशोध करताना 'यारसानिजम' नावाच्या एका कुर्दीश प्रांतात असलेल्या धर्माची ओळख झाली. यातली रोचक बाब म्हणजे इस्लामी जगताने वेढलेल्या या धर्मसमूहाच्या बऱ्याच संकल्पना हिंदू मान्यतांशी जुळणाऱ्या आहेत. त्यांच्यातही चार युग आहेत; प्रत्येक युगात देव अवतार घेतात ही श्रद्धा आहे, पुनर्जन्म आणि आत्म्याचा जन्म- जन्मांतरीचा प्रवास या संकल्पनाही आहेत. आपण गौतम बुद्धाला विष्णूचा अवतार मानलं, तसं यांनी इमाम अली या इस्लाममधल्या चौथ्या खलिफाला त्यांच्या देवाचा अवतार मानले आहे.
या अशा धर्मांचे मूळ, आधी सामायिक असणाऱ्या इंडो इराणीयन समूहात आहे.
मनुष्य समूहांचे स्थित्यंतर आणि जगभर फैलाव होत गेला तरी त्यांच्या उगमाच्या खुणा धार्मिक-सांस्कृतिक मिथकांच्या, प्राचीन प्रार्थना आणि स्तोत्रांच्या रुपात जतन होऊन राहिल्या असाव्यात.
आज वेगळ्या, अपरिचित वाटणाऱ्या संस्कृतींशी, त्यांच्या मिथकाधारीत फँटसीप्रकारच्या साहित्याशी, कलाकृतींशी आपण समरस होतो, कनेक्ट होतो त्यामागे या सामायिक वारश्याचाही हातभार असावा. कुठेतरी खोल अजूनही आपल्या जीन्समध्ये ती जन्मांतरीची ओळख शाबूत असावी ...!
No comments:
Post a Comment